Bir fabrikanın adı yaptığı işi anlatır, bazen de yapmadığı işi. 1963'te kurulan şirketin unvanında "Otobüs Karoseri" yazıyordu; yani kasa, gövde. Tasarım başkasının lisansıydı; iş, onu Türkiye'de üretmekti. Aradan altmış yıl geçince aynı şirket, otobüsten zırhlı araca uzanan model ailelerini Sakarya'daki tesisinde üretiyor, üstelik lisans satabilecek noktaya gelmişti. Yine de lisans defterini hiç kapatmadı.
Tabelada Yazan İş
İzzet Ünver, şirketi 23 Ocak 1963'te Magirus-Deutz lisansıyla otobüs üretmek üzere kurdu. Otokar'ın kendi tarihçesine göre amaç, ülkenin şehirlerarası ilk otobüslerini yapmaktı; 1964'te ilk şehirlerarası otobüsler ve Türkiye'nin ilk frigorifik römorkları çıktı. Magirus'un kendi öyküsü başka yazıların konusu; burada önemli olan, markanın Türkiye'deki işini bu şirketin yürütmesi. Şirket 1966'da Land Rover için fason üretim de yaptı, 1968'de Apollo geldi, 1969'da toplu taşıma minibüsleri.
Minibüs tarafı uzun soluklu çıktı: Deutz F4L 912 motorlu M80, 1973'ten 1990'ların sonuna kadar üretildi; yerini M-2000 aldı. M80 özellikle İstanbul ve Ankara'da dolmuşçuların aracıydı; emniyet ekip aracından hükümlü nakil aracına kadar farklı gövdelerle de üretildi. Sayfanın başındaki fotoğrafta görülen M-2000 ise onun mirasçısı.
Koç Ortaklığı
1976'da Koç Topluluğu ortak oldu. 1984'te unvan "Otokar Otobüs Karoseri Sanayi A.Ş." haline geldi, ertesi yıl 12 metrelik belediye otobüsleri üretildi. Şirket kendi tarihçesinde 1985'i, otomotiv sanayisinde ilk bilgisayar destekli tasarım çalışmalarının yılı olarak da anıyor. Lisanslı montajdan tasarıma doğru ilk küçük adım buydu.
İkinci Lisans
Dönüm noktası otobüsten gelmedi. 1987'de Otokar, Land Rover Defender lisansıyla taktik tekerlekli araç üretmeye başladı ve savunma sanayisine ilk adımını attı. İki yıl sonra Türkiye'nin ilk taktik tekerlekli zırhlı aracı çıktı, 1990'da Akrep ürün ailesine katıldı. Şirket 1993'te ilk zırhlı araç ihracatını, 1995'te halka arzını gerçekleştirdi. 1998'de de Türk Silahlı Kuvvetleri'nden 5.250 adetlik taktik tekerlekli araç siparişi geldi. Bu ürünlerin ayrıntısı başka bir yazının konusu; sanayi açısından önemli olan, lisansla başlayan bir işin kendi ürün ailesine dönüşmesi.
Arifiye'de Yeni Sayfa
Fabrika 1997'de Sakarya'nın Arifiye ilçesine taşındı; aynı dönemde Cobra'nın üretim planlaması yapılıyordu. 2002'de İstanbul Fruehauf ile birleşme yaşandı ve orta boy Sultan otobüsünün üretimi başladı; yurt dışında Navigo adıyla satılan bu model 2004'te ilk ihracatını yaptı. Aynı yıl mühendislik çalışmaları Ar-Ge Merkezi çatısı altında toplandı. Ardından 2007'de Doruk ve Türkiye'nin ilk hibrit otobüsü, 2009'da 12 metrelik Kent geldi. Otokar 2008'de, Otoyol'un Arifiye'deki arazi ve ekipmanını da devraldı; o hikaye ayrı bir yazıda. 2010'da şirket kendi ifadesiyle Türkiye'nin en çok satan otobüs markası oldu, 2012'de ilk elektrikli otobüsünü tanıttı.
Lisans Ters Dönerken
Kayıtlardaki en dikkat çekici madde 2016'da: Otokar tarihçesinde Navigo otobüslerinin teknoloji ve lisansının ihracını listeliyor. Yıllarca lisansla üreten bir şirketin kendi ürününün lisansını dışarı vermesi, dönüşümün ölçüsü sayılabilir. Ama tablo tek yönlü değil. Otokar 2013'ün son aylarında Foton lisansıyla Atlas hafif kamyonlarına başladı; tarihçedeki 2024 kaydında ise ürün gamına Foton Tunland pick-up'ları da eklendi. Şirket kendi fikri haklarına sahip teknoloji ve tasarım kapasitesini en önemli rekabet avantajlarından biri sayıyor, ama işin bir kısmı hâlâ lisansla yürüyor.
Bugüne Kalan
2024 faaliyet raporuna göre fabrika 555 bin metrekare bir alana kurulu, toplam 3.772 kişi çalışıyor ve Ar-Ge Merkezi'nde 639 kişi görev yapıyor. Ana ortaklar Koç Holding ile Ünver Holding. Kent ailesi bugün dizel, doğalgazlı ve elektrikli sürümlerle üretiliyor. Şirket 60'tan fazla ülkeye otobüs ihraç ediyor; 2018'de Bükreş Belediyesi ile imzalanan 400 otobüslük anlaşma, tarihçesine göre bir Türk otobüs markasının tek kalemde yaptığı en büyük ihracattı. 2024'te Romanya ile imzalanan 1.059 adetlik Cobra II sözleşmesi ise Türkiye'nin tek kalemde en büyük zırhlı araç ihracatı olarak kayda geçti. Tabeladaki "karoseri" kelimesi artık tarihte kaldı; ama Magirus lisansından Sakarya'daki kendi model ailelerine uzanan yol, Türkiye'nin lisanstan tasarıma geçişinin en açık örneklerinden biri olarak duruyor.
