Bir dönem Türkiye traktör pazarının yaklaşık yüzde 45'i tek bir şirketin elindeydi: İstanbul Rami'deki Uzel. Dünyanın ilk on traktör üreticisi arasında anılan bu şirketin fabrikası bugün yok. Arada ne oldu?
Faytondan yaprak yaya
Şirketin kendi anlatısına göre kökleri 1864'te Rusçuk'ta fayton yapan bir aileye uzanıyor. Resmî kuruluş tarihi ise 1937: İbrahim Uzel o yıl Bursa'da motorlu taşıtlar için yaprak yay üretmeye başladı. Girişim Haber'e göre atölye 1940'ta İstanbul'a taşındı; iş zamanla kamyon ve otobüs parçalarına doğru genişledi.
İngiliz lisansı
Dönüm noktası 1961'de geldi. Uzel, İngiliz Massey Ferguson ile lisans anlaşması imzaladı. Şirket tarihçesine göre ilk traktör 1962'de bantlardan indi, 1964'te de Perkins ortaklığıyla dizel motor üretimine girildi. Hürriyet'e göre 1970'lere gelindiğinde pazar payı yaklaşık yüzde 45'e ulaşmıştı. Cumhuriyet ise 1985'te Uzel'in ülkenin en kârlı şirketi olduğunu, Arçelik'i bile geride bıraktığını aktarıyor.
Tek elde toplanan paylar
İbrahim Uzel'in 1963'teki ölümünün ardından hisseler çocukları arasında paylaşıldı. Şirket 1977'de holdinge dönüştü; Ahmet Uzel başkanlığı üstlendi. 1996'da payları tek elde topladı; Girişim Haber'e göre bunun için 100 milyon dolar borçlandı. Ertesi yıl hisselerin yüzde 15'i İstanbul ve Londra borsalarında halka arz edildi.
Patronlar Dünyası'nın aktardığına göre 1997'de şirket 2.132 kişi çalıştırıyordu, yılın ilk sekiz ayında 18.736 traktör üretmişti ve 52,5 trilyon liralık cirosuyla İSO 500 listesinde 24. sıradaydı. Ahmet Uzel 1998'de hayatını kaybetti; paylar ailenin diğer üyelerine geçti.
Zirve ve sarsıntı
2001 krizi satışları sert vurdu. Hürriyet satışlarda yüzde 85 düşüş, Patronlar Dünyası ise cirodaki 250 milyon dolardan 80 milyon dolara gerilemeyi yazıyor. 2003'ten itibaren ailedeki pay ve yönetim anlaşmazlıkları mahkemeye taşındı. Bu arada şirket büyümeyi sürdürdü: 2005'te merkezini Hollanda'ya taşıdı, Alman Holder'i satın aldı; Patronlar Dünyası Polonya ve Almanya'daki fabrikaları da sayıyor. Girişim Haber 2006'da 16 yeni traktör modeli tanıtıldığını belirtiyor. Hürriyet'e göre aynı yıl ciro yaklaşık 640 milyon dolara, çalışan sayısı yaklaşık 2.500'e çıktı ve ürünler 85 ülkeye gidiyordu.
Susan bantlar
2008'in ortasında üretim durdu ve işçilerin ücretleri ödenemedi. Kaynaklar nedenleri tek bir başlıkta toplamıyor: 2001 krizinin yarattığı yük, ailedeki paylaşım anlaşmazlıkları ve süren davalar birlikte sayılıyor. Patronlar Dünyası aynı yıl şirkete kayyım atandığını da kaydediyor.
Hürriyet'in 2009 tarihli röportajına göre Nisan 2009'da otuz gönüllü işçiyle yeniden traktör üretildi, bu kez şirketin kendi markasıyla; ekip sonradan 65 kişiye çıktı ve Kasım 2009'da aylık 250 traktör satış hedefi konuldu. Ancak Temmuz 2012'de İstanbul 1. İflas Müdürlüğü iflasa karar verdi. Hürriyet, alacaklılar arasında bir uluslararası finans kuruluşunu, Maliye'yi ve yaklaşık 50 şirketi sayıyor.
Boş kalan Rami
Fabrika yaklaşık yedi yıl boş kaldı. Hürriyet, arazinin Rami'de dört parselden oluşan 93 dönümlük bir alan olduğunu ve karayoluna erişimi bulunduğunu yazıyor; Habertürk'e göre daha önceki bir satış girişimi iptal edilmişti. 15 Mayıs 2019'daki ihalede 93.547 metrekarelik bina ve arazi, Vera Varlık Yönetim A.Ş.'ye 223,7 milyon TL'ye satıldı. Milliyet'e göre Vera Varlık'ın iflas masasında yaklaşık 170 milyon liralık alacağı vardı; işçilerin kayıtlı alacağı 35 milyon lirayı buluyordu. Haberde, fabrikanın kapanmasından beri ücret alamayan yaklaşık 1.000 işçinin satışın sonucunu beklediği belirtiliyordu.
Halk TV, Haziran 2022'de fabrikanın yıkıldığını ve alanda 3.500 konutluk bir proje planlandığını yazdı; aynı haber, 1.400 işçi dahil 1.600 alacaklının 2008'den beri paralarını alamadığını söylediğini aktarıyordu. Cumhuriyet'e göre Temmuz 2022'de yaklaşık 150 işçi hâlâ nöbetteydi. İşçiler uzun süre çadır nöbeti tuttu; Ekim 2022'de Nakliyat-İş, 773 günlük direnişin ardından taleplerinin kabul edildiğini duyurdu. Massey Ferguson traktörleri bugün Manisa'da Hint TAFE'nin tesislerinde üretiliyor. Rami'de ise geriye bir iflas dosyası, bir ihale ve bir zamanlar pazarın yaklaşık yüzde 45'ine ulaştığı aktarılan kırmızı traktörlerin hatırası kaldı.
