Türkiye'nin ilk traktör fabrikası kurulduğunda, tarlalarda çalışan traktörlerin neredeyse tamamı zaten yabancı malıydı. Yani traktör fabrikadan önce köye girdi; fabrika, olmuş bitmiş bir ihtiyaca sonradan yetişmeye çalıştı.
Fabrikadan önce traktör
İbrahim İnci'nin arşiv taramasına göre 1948'de ülkede yalnızca 1.756 traktör vardı. Marshall yardımı bu tabloyu değiştirdi: 1950 sonuna kadar yardım yoluyla 7.396 traktör sipariş edildi, gelenlerin 6.770'i çiftçiye satıldı. Sayı 1950'de 10.656'ya, 1952'de 31.417'ye çıktı. Alıcılar çoğunlukla büyük çiftçilerdi: Seyhan'da 1.171 traktör satılırken Bitlis ve Hakkâri'de yalnızca birer tane satıldı. Bunlar ithal makinelerdi; 1953'ün ekimine kadar gelen 34.147 traktörün yüzde 45'i İngiltere'den, yüzde 25'i ABD'den geliyordu. Yerli fabrika ise ayrı bir girişimdi.
Uçak fabrikasında traktör
Şirketin kendi anlatımına göre Minneapolis-Moline Türk Traktör, 1954'te Amerikan Minneapolis-Moline ile MKE, TZDK, Ziraat Bankası, Tariş ve Çukobirlik arasında imzalanan protokolle kuruldu; Bakanlar Kurulu onayı 25 Haziran 1954 tarihli. Türkiye'nin ilk traktörü 8 Mart 1955'te üretildi. Kaynaklara göre tesis, Ankara'da eski bir uçak fabrikasının yerindeydi. Ankara'daki Rahmi Koç Müzesi'nde sergilenen UTSD modeli, o günlerin sarı boyalı dizel traktörlerinden biri.
Başlangıç parlak olmadı. İnci'ye göre hisselerin yüzde 70'i kamu kurumlarındaydı; yıllık 1.500 traktör kapasitesi beyan edilmesine rağmen sermaye sıkıntısı yüzünden fabrika kapasitesinin altında çalıştı ve 1960 sonuna kadar toplam 1.833 traktör üretti. Türkiye'de kullanılan traktörlerin hemen hepsi hâlâ ithaldi.
Pahalı makine, ince cüzdan
Ülkedeki traktör sayısı 1957'de 44.144 ile zirveye çıktı, 1960'ta 42.136'ya düştü. İnci bunun nedenleri arasında yedek parça ve akaryakıtın karaborsadan ağır fiyatla alınmasını, döviz darlığını ve buğday fiyatının genel fiyat artışının gerisinde kalmasını gösteriyor. Çiftçi 1957'den sonra traktöre ilgisini yitirdi; bu durum 1963'e kadar sürdü.
Turuncu dönem başlıyor
Şirket kayıtlarına göre 1962'de Fiat 411R montajı başladı; yılın ikinci yarısında 180 adet monte edildi. 1963'te Fiat'ın Türkiye distribütörü Egemak'la ticari anlaşma yapıldı, Fiat lisansı da aynı yıla ait. 1965'te marka "Türk Fiat" oldu, 1967'de Fiat'ın holding şirketi ve Egemak ortak oldu; aynı yıl Otokoç iş birliğiyle 24 biçerdöver monte edildi. 1968'de şirket Türk Traktör ve Ziraat Makineleri A.Ş. adını aldı.
Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi'ne bağışlanan 100.000'inci traktör 1978'de çıktı. Ertesi yıl 300 adet Fiat 480, şirketin beyanıyla otomotivdeki ilk ihracat olarak Pakistan'a gitti. 1982'de İran'a 5.000 traktörlük bir ihracat anlaşması imzalandı; bu kapsamda 2.100 adet Fiat 640 gönderildi.
Römorkun peşindeki köy
Traktör yalnızca tarlayı sürmedi. Yozgat'ın Sorgun ilçesinde yazılmış yerel bir anlatıya göre ilçeye 1949'da gelen ilk belgeli traktörü on dört çiftçi ortak almış, ama yedek parça bulunamadığı için iki yıl çalışabilmişti. Aynı anlatıya göre 1960'larda römorklu traktörler yaygınlaştı ve perşembe pazarına gidenler kağnının, eşeğin, at arabasının yerine onları kullanmaya başladı. Ağrı üzerine bir makale ise traktörün "üretim ve ulaşım aracı olarak" girmesiyle ekim alanlarının arttığını, otlakların daraldığını yazıyor. İlde 1950'de bir olan traktör sayısı 1952'de 72'ye, 1980'de 1.638'e çıkmıştı. Makineyle birlikte köyün ritmi de değişti.
Koç'tan New Holland'a
Kamuya ait hisseler 1992'de Koç Grubu'na devredildi. 1998'de New Holland ortaklığı kuruldu ve "Türk Fiat" ürünleri New Holland adını aldı. 1999'da Fiat'ın Case'i satın almasıyla doğan CNH de ortak oldu. 2004'te, 50. yılında hisselerin yüzde 24,99'u halka arz edildi; 2014'te Sakarya'daki Erenler tesisi açıldı. 500.000'inci traktör 2007'de çıktı; 2011'de ise 1970'lerin turuncu Fiat 480'i, 480 adetlik sınırlı seriyle yeniden hatırlandı. 1.111.111'inci traktör Şubat 2024'te üretildi; Dünya gazetesine göre 2023'teki üretim 51.423 adetti.
Bir zamanlar ithal makinelere yetişmeye çalışan fabrika, 2024'te elektrikli bir traktör, otonom ilaçlama makinesi ve tarım robotu tanıttı. 1948'de bütün ülkede 1.756 traktör vardı; bugün tek bir şirket bir yılda bunun yaklaşık otuz katını üretiyor. Yol kenarında römorkunu çekerek ilerleyen turuncu bir Fiat'a ise hâlâ rastlamak mümkün.
