Bir aracın nerede tasarlandığı ile nerede "yerleştiği" aynı soruya cevap vermez. Avrupa yollarındaki Transit'lerin büyük bölümü Kocaeli'de yapılıyor; Ford Otosan'ın farklı yıllardaki beyanlarına göre Ford'un kıtada sattığı Transit ailesinin yaklaşık yüzde 85-88'i oradan çıkıyor. Oysa bu İngiliz tasarımı van, Türkiye'ye önce bir dolmuş adayı olarak girdi.
Önce Thames vardı
Otosan'ın kendi tarihçesine göre Acıbadem'deki fabrikanın ilk minibüsü, Aralık 1961'de hattan inen Thames 800'dü; şirket onu Transit'in öncülü sayıyor. İngiltere'de Transit 1965'te üretime girmişti. Otosan 1967'de, Ford UK'den iki yıl sonra kendi hattında Transit üretmeye başladı.
O dönemin minibüsleri dolmuşa göre tasarlanmış araçlar değildi. Aynı yazıya göre 1960-75 arasında ithal ve monte edilen minibüslerin çoğu, aralarında İngiliz Thames da var, basık tavanlı ve yere yakındı; ağır dolmuş işine uyması için alt takımlarıyla oynanır, içlerine tabure ve kasalarla yeni oturma yerleri icat edilirdi. Transit, bu kuşağın ardından geldi.
Dolmuşun üçüncü adamı
Dolmuş tarihçisi Aren Kurtgözü'ne göre 1975-2000 arasında "burunlu" Transit, Renault Goélette ve Magirus-Deutz'un ardından üçüncü popüler dolmuştu. Yolcu kapasitesi ötekilerden azdı; ama Otosan'ın geniş servis ve yedek parça ağı, muhtemelen kredi kolaylıkları da onu tutundurdu. 1982 yapımı Çiçek Abbas filminde dolmuşçuluğa terfi eden Abbas'ın aracı bir Transit; film boyunca Renault'cu Şakir'in alaylarına hedef oluyor.
Kurtgözü, Renault'larla birlikte Transit'lerin rekabete dayanamayıp piyasayı yavaş yavaş terk ettiğini, ardından Magirus-Deutz'un uzun yıllar sektöre hâkim olduğunu yazıyor. Yani Transit'in Türkiye'deki ilk hayatı zafer değil, mücadele hikâyesi.
Kâğıt üzerinde bir dönüm noktası
Şirket kronolojisine göre 1977'de Ford ile imzalanan lisans anlaşması, D1210 kamyon ve Transit serisinin Türkiye'de üretim ve satış hakkını, motorların yerli üretimi iznini de kapsıyordu. Ford Otosan bu anlaşmayı iki şirketin ilişkisinde dönüm noktası olarak anlatıyor. Yeni bir Transit üretimi ise 1992'de başladı.
Asıl sıçrama, Nisan 2001'de açılan Kocaeli (Gölcük) fabrikasıyla geldi. Wikipedia'ya göre bu tesis, İstanbul'daki eski fabrikanın yerini aldı; ağırlık ticari araca verildi. 2002'de küçük kardeş Transit Connect seri üretime girdi. Şirket, 2005'te üretilen bir milyonuncu aracının bir Transit olduğunu söylüyor: Acıbadem'de kamyon ve otomobil de yapmış bir firma için anlamlı bir işaret.
Atlantik'i aşan van
Bu fabrikanın ürünü 2009'dan itibaren ABD'de satıldı; CBS News, Transit Connect'in Kocaeli'deki Otosan tesisinde yapıldığını yazıyor. 23 Temmuz 2012'de Transit Custom ve Tourneo Custom'un seri üretimi başladı.
Sonra Britanya'dan bir haber geldi. UPI'nin aktardığına göre Ford, 26 Temmuz 2013'te Southampton'daki Transit fabrikasını kapattı ve üretimi Türkiye'ye kaydırdı; gerekçe, Türkiye'deki üretim maliyetlerinin belirgin biçimde düşük olmasıydı. Fabrika yaklaşık kırk yılda iki milyondan fazla Transit çıkarmıştı.
Yüzde kaç yerli?
Yeni nesil Transit 2014'te Gölcük'te seri üretime girdi; Ford Otosan'ın 22 Mayıs 2014'te açtığı Yeniköy fabrikası Courier ailesinin dünyadaki tek üretim yeri oldu. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın 2019 yerli katkı listesine göre Transit'in oranı yüzde 66,07, Transit/Tourneo Custom'un yüzde 55,58, Courier'in yüzde 53,43'tü (listeyi aktaran Otometre'ye göre). Tasarım yurtdışından geliyor; ama bir araç ne kadar "yerli" sayılacaksa, o iş burada yapılıyor.
Şirketin 2023 raporuna göre Gölcük'ün Transit kapasitesi yılda 207 bin, Yeniköy'ün Custom kapasitesi ise 2025 hedefiyle 405 bin araç. Şirketin zaman çizelgesi, yeni Transit Custom'un 2024'te International Van of the Year ödülünü aldığını da not ediyor. Yeniköy için 2021'de duyurulan yaklaşık 2 milyar avroluk yatırım, Bloomberg HT'ye göre Türk otomotiv sektörünün en büyüğü; bu yatırımla 1 tonluk araçlar Yeniköy'e geçti, Gölcük Transit'e odaklandı. Ford Otosan ayrıca elektrikli E-Transit'in Avrupa seri üretimi için seçildiğini duyurdu. Şirketin kendi beyanına göre 2023'te 492.082 araç 91 ülkeye ihraç edildi. Bu toplam yalnızca Transit'i değil şirketin tüm ürünlerini kapsıyor; yine de Aralık 1961'de Acıbadem'de hattan inen Thames 800'ün ardılları, bugün Kocaeli'den gemilere yükleniyor. Dolmuş duraklarında Magirus'a yenilen minibüs, Avrupa'nın teslimat yollarında kendine yeni bir iş buldu.
