Škoda pikaplarının çıktığı bir fabrikada Japon bir kamyonun ilk şasisi hatta girdiğinde ne olur? Anadolu Isuzu'nun kendi tarihçesine göre Škoda markalı kamyonet imalatı 1986'ya kadar sürdü, Isuzu üretimi ise iki yıl önce, 1984'te başlamıştı. Türkiye'nin ilk Türk-Japon otomotiv ortaklığı, iki markanın kısa süre aynı çatı altında yaşadığı bir geçişle doğdu.
Motosiklet atölyesinden Kartal'a
Hikâyenin kökü 1965'te kurulan Çelik Montaj'a uzanıyor. Anadolu Grubu'nun tarihçesine göre şirket Jawa motosikletleri ve Škoda kamyonetleriyle işe başladı; 1970'e gelindiğinde Jawa motosikletleri için 250 cc motor ve Lombardini lisanslı sanayi motorları da üretiyordu. Isuzu Motors ile lisans anlaşması 1983'te imzalandı. Anadolu Isuzu'nun 30. yıl kutlamasında Kamil Eser, Kartal tesislerinde Isuzu markalı üretimin 13 Temmuz 1984'te Isuzu ve Itochu ile birlikte başladığını hatırlattı. Ortaklığın üç ayağı vardı: Anadolu Grubu, Isuzu Motors ve Japon ticaret şirketi Itochu. Hürriyet de şirketin 1984'te bu üç ortakla kurulduğunu yazıyor, yani Çelik Montaj'ın arka bahçesinde başlayan iş, kısa sürede kendi kimliğine kavuştu.
Japon lisansıyla ilk kamyonet
Şirket, 1985'te tanıttığı NPR 59'u Türkiye'de Japon lisansıyla üretilen ilk araç olarak sunuyor; bu iddiayı şirket dışı bir kaynaktan teyit edemedik, o yüzden şirketin beyanı olarak okumak gerekiyor. NPR, Isuzu'nun dünyada Elf adıyla da bilinen hafif kamyon ailesinin bir üyesi. Aradan kırk yıl geçse de adı hâlâ şirketin kataloğunda: güncel NPR 10, 5.193 cc'lik motoru ve 190 PS gücüyle listede duruyor. Ayrıca ikinci el ilan sitelerinde de 1980'lerin ve 1990'ların NPR'leri alıcı bulmayı sürdürüyor.
İlk otobüs: MD
Kamyonetten otobüse geçiş 1987'de oldu. Türkçe Vikipedi'ye göre NKR şasisine dayanan Isuzu MD, Anadolu Isuzu'nun ilk otobüs modeliydi; 1987'den 2009'a kadar üretildi, varyantına göre 23 ila 50 yolcu taşıdı. Motor seçenekleri 3,9 litrelik, 98 beygirlik dizelden 4,6 litrelik, 121 beygirlik turbodizele uzanıyor, şanzıman beş vitesli manuel oluyordu. Yani esnafın yük taşıdığı hafif kamyon şasisi, bu kez yolcu taşıyan bir gövdenin altına girmişti. Şirket midibüsün tamamını kendi mühendisleriyle tasarladığını söylüyor. Otokar ve Temsa'nın da girdiği bu segmentte MD'nin yerini 2009'da Novo aldı. Daha küçük Turkuaz ise 2001'den beri üretiliyor; ihracatta Turquoise adıyla satılıyor.
Gebze'ye taşınmak
Şirket 1999'un temmuzunda Gebze Şekerpınar'daki yeni fabrikasına taşındı, üretim ağustosta başladı. Japon ortakların payı 1996'da yüzde 35'e çıkmış, hisseler 1997'de borsada işlem görmeye başlamıştı. Hürriyet'in 2005 tarihli haberi, Gebze tesisine 50 milyon dolarlık yatırım yapıldığını ve yirmi yıl yalnızca iç pazara satan Turkuaz'ın Doğu Avrupa ile Balkanlar'daki 18 ülkeye ihraç edilmeye başladığını aktarıyor. Haberde, Kamil Yazıcı'nın şirketin yakında büyük otobüs üreteceğini söylediği de yer alıyor.
İhracat şampiyonluğu
Şirket, kuruluşunun ilk yirmi yılında (2004 itibarıyla) 80 binden fazla araç üretmişti; 2014'teki 30. yıl kutlamasında Eser 170 bin araç satışından ve 700 milyon dolarlık ihracattan söz etti. Bunlar şirketin kendi rakamları. Bağımsız veri ise OSD'den geliyor: Taşıyanlar dergisi, Anadolu Isuzu'nun 2023'te 733 midibüs ihraç ederek yüzde 43,8 payla segmentte 20. kez birinci olduğunu yazıyor. 2021 için InBusiness yüzde 52 pay verdi.
Semerkant'a uzanan yol
Aradaki yıllarda Ar-Ge merkezi 2009'da onaylandı, 2019'da Türk otomotiv tarihinin tek seferdeki en büyük midibüs ihracatı yapıldı; bunlar şirketin kendi tarihçesindeki maddeler. Elektrikli modeller de listeye girdi: şirketin tarihçesine göre NovoCiti VOLT'un ilk ihracatı 2021'de yapıldı. Sermayenin yüzde 55,4'ü Anadolu Grubu'nda, yüzde 16,99'u Isuzu Motors'ta, yüzde 12,74'ü Itochu'da. Fabrika, tek vardiyada yılda 19 bin araç üretebilecek kapasitede. Forbes Türkiye'ye göre Anadolu Isuzu, Özbekistan'daki SamAuto'nun yüzde 75,2'sini 80 milyon dolara almak için yaptığı teklifin 2025 sonbaharında kabul edildiğini duyurdu. Böylece Çelik Montaj'ın motosiklet atölyesinden başlayan hat, Isuzu ve Itochu'nun yirmi beş yıldır işlettiği bir fabrikayı satın alarak yurt dışına ilk kez üretim tesisi kuran bir şirkete dönüştü.
