Türkiye'de kamyon yazısı denince çoğumuzun aklına arkadaki sitem, meydan okuma ya da ayrılık dizesi gelir. Oysa Anadolu yollarında kamyonlar çoğalmaya başladığında yazı arkada değil önde duruyordu ve işi okuru etkilemek değil, nazarı karşılamaktı. İki akademik çalışma, bu yazıların yetmiş yıla yakın yolculuğunu izlemeyi mümkün kılıyor.
Önce önüne yazıldı
Mustafa Cemiloğlu'nun 2002 tarihli makalesine göre 1950'lerden itibaren yollarda görülen kamyonlarda en sık iki yazı vardı: "Maşallah" ve "Allah Korusun". Hemen hepsi kamyonun arkasına değil önüne yazdırılırdı. Çünkü kamyon sahibi olmak o yıllarda bir zenginlik işaretiydi ve kıskananların nazarının değebileceği düşünülürdü. Cemiloğlu bir de espriyi aktarıyor: Türkiye'ye gelen bir yabancı, ülkede iki dev şirket bulunduğunu, birinin Maşallah, ötekinin Allah Korusun olduğunu, bütün kamyonların bu ikisine kayıtlı göründüğünü söylermiş. Kamyon sayısı artıp sahibi olmak gıpta edilen bir durum olmaktan çıkınca, şoförler çilelerini "Ömür biter yol bitmez" sözüyle kabinlere asmaya başlamış.
Şoförün atasözü
Cemiloğlu'nun ana tezi şu: kamyon yazısı, kamyon şoförünün atasözüdür. İkisi de bir topluluğun değer yargılarını kısa bir kalıba sığdırır ve okuyanı bir yöne çekmeye çalışır. Muna Yüceol Özezen de 2023'te yazıların atasözü ve deyim kalıplarından beslendiğini gösteriyor; "Ağaçtan maşa çakaldan paşa olmaz" gibi sözler onun topladığı örnekler arasında. Yine de iki araştırmacı aynı şeyi söylemiyor. Özezen'in verisinde ise yazıların neredeyse tamamı secilerle ses uyumu yakalanan düzyazı. Yazanların klasik halk edebiyatı biçimleriyle bağının zayıfladığını söylüyor, yine de bu yazıları halk edebiyatı çerçevesinde yeni bir tür sayıyor ve ona taşıt edebiyatı diyor.
At gitti, kamyon geldi
Cemiloğlu kamyonla şoför arasındaki bağı atlı göçebe kültürüne bağlıyor ve bunu bir yorum olarak sunuyor: at ile yiğidin özdeşleştiği bir toplum, kamyonla da özdeşleşmiş olabilir. Dadaloğlu'nun "Severim kıratı bir de güzeli" dizesinin yanına şu yazıyı koyuyor: "Ford'un dizeli, sevdim köylü güzeli." Yani şoförün iki sevgilisi var, kamyon ve sevdalısı. Övünme de bu bağdan geliyor: "Tek rakibim THY", "Kurbanda koç, rampada doç". Özezen de Ulum-Bada'nın insan ile makinenin ortak kaderi paylaştığı tespitini ve at benzetmesini kendi verisinin desteklediğini yazıyor.
Dua, meydan okuma, haciz
Cemiloğlu'nun derlediği yazılarda dua ve nazar teması sürüyor: "Kazancım bilek zoru, Allah'ım sen koru", "Nazar etme ne olur, çalış senin de olur". Kaderciliğin ise zamanla gevşediğini söylüyor; "Kadere rest çektim" ve "Rahmetli de sollamıştı" gibi yazıları buna örnek gösteriyor. Ardından meydan okuma gelir: "Sıkıysa solla", "Rampada geçme beni, düz yolda yerim seni". Aşk yazıları da var: "İstedim vermediler, sen şoförsün dediler", "İcra memuru muydun, haciz koydun gönlüme". Cemiloğlu bu sevdanın dingin değil, sahiplenici olduğunu da not ediyor.
İki yüz yazının sayımı
Özezen 200 yazı topladı: 126'sını internet görsellerinden, 74'ünü 2022'de Adana ve çevresinde trafikte gördüklerinden. Sayımda en sık geçen sözcükler sen (43) ve ben (32) oldu; ardından "yok", "güzel", "git" ve "gel" geliyor. Özezen buradan, yazanın ben-sen-o üçgeninde ya da biz-siz arasında sorun yaşayan biri olduğunu çıkarıyor. Yazıların neredeyse tamamı erkek ağzından. Uzun yol şoförlerinin yazıları daha sitemli ve kaderci, meslek jargonuyla kurulu; diğer araçlarınkiler daha esprili. Ulum-Bada'ya dayanarak Hindistan'daki benzer geleneğin en çok trafik kuralı ve anne temasını işlediğini de ekliyor.
Bugün ne yazıyor?
Özezen'in 200 yazılık örnekleminde "Allah Korusun" yalnızca iki kez geçiyor ve ikisi de kamyonda değil: biri otomobilde, biri şehir içi otobüste. Maşallah ise tek bir yazıda, vatan için ölenlere seslenen bir cümlenin başında. Yazı geleneği ise bitmedi; 2012'de araçlara izinsiz yazı yazmayı yasaklayan düzenlemeye rağmen azalmadığını, hatta arka cama istenen yazıyı yazan ticari işlerin ortaya çıktığını yazıyor. Ona göre bu ticaret, yazıların kalıplaşmasını hızlandırmış olmalı. Örneklemin Adana ağırlıklı olduğunu unutmamak gerek, ama yön net: kamyonun önündeki nazar duasından arkadaki kişisel söze uzanan yol, bu iki çalışmanın ortak hikâyesi.
